რამდენი ათასი წლისაა ქართული ღვინო და რამდენი ადგილწარმოშობის ღვინო გვაქვს საქართველოში?
საქართველოში ღვინოს ქვევრში დაყენების მრავალათასწლიანი ტრადიცია აქვს. ქვევრი უნიკალური თიხის ჭურჭელია, რომელიც მიწაში იდგმება. მასში ყურძენი იწურება, დუღდება და შემდეგ ქვევრი ილუქება, რათა ღვინომ ბუნებრივ პირობებში გააგრძელოს დაძველება და ჩამოყალიბება. სწორედ ეს ტრადიცია და ქართული ღვინის კულტურა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნაწილად აქცევს. [1]
ქართული ღვინის ისტორიის შესახებ კიდევ უფრო საინტერესო ცნობებს გაეცნობით მასალაში ქართული ღვინის ისტორიისა და 8 000-წლიანი ტრადიციის შესახებ.
ქვევრი — ღვინის დაყენების უძველესი ქართული ტრადიცია
ქვევრის განსაკუთრებულობა მხოლოდ მის ფორმაში არ მდგომარეობს. ეს არის ღვინის დაყენების მთლიანად განსხვავებული მეთოდი, რომელშიც ჭურჭელი, მიწა, ყურძენი და მეღვინის ცოდნა ერთმანეთთან არის დაკავშირებული.
ქვევრი, როგორც წესი, კვერცხისებრი ფორმის თიხის ჭურჭელია. მისი დამზადების ცოდნა და ღვინის დაყენების ტრადიცია თაობიდან თაობას გადაეცემა. ქვევრის ღვინის დაყენების ქართული ტრადიციული მეთოდი 2013 წელს იუნესკოს კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით ნუსხაში შეიტანეს. [2]
ტრადიციული მეთოდის მიხედვით, ყურძნის დაწურვის შემდეგ ქვევრში თავსდება წვენი, ჭაჭა, ყუნწები და წიპწები. ქვევრი ილუქება და მიწაშია ჩაფლული, სადაც ღვინის დუღილისა და დავარგების პროცესი მიმდინარეობს. იუნესკოს აღწერაში აღნიშნულია, რომ ტრადიცია განსაკუთრებით ძლიერად არის დაკავშირებული სოფლის თემებთან, ოჯახურ ცოდნასთან და რთველის საერთო რიტუალებთან. [2]
ქვევრის ღვინის შესახებ საინტერესო ისტორიულ და კულტურულ ცნობებს ასევე ნახავთ სტატიაში ქარვისფერი და ქვევრის ღვინოების განსაკუთრებული ტრადიციის შესახებ.
8 000 წლის ღვინის ისტორია
საქართველოში ღვინის ისტორიის სიძველე მხოლოდ ზეპირ ტრადიციებს არ ეფუძნება. არქეოლოგიური და ქიმიური კვლევებით დადასტურებულია, რომ სამხრეთ კავკასიაში, დღევანდელი საქართველოს ტერიტორიაზე, ყურძნის ღვინის წარმოების უძველესი ბიომოლეკულური მტკიცებულებები დაახლოებით ძვ. წ. 6000–5800 წლებით თარიღდება. კვლევა გამოქვეყნდა სამეცნიერო ჟურნალში „Proceedings of the National Academy of Sciences“. [3]
ამ აღმოჩენებმა მნიშვნელოვნად გააძლიერა საქართველოს როლი ღვინის უძველესი ისტორიის შესწავლაში. შესაბამისად, 8 000-წლიანი ქართული მეღვინეობის შესახებ საუბარი მხოლოდ კულტურულ მეხსიერებას კი არა, არქეოლოგიურ და სამეცნიერო მონაცემებსაც ეყრდნობა.
ამ თემასთან დაკავშირებით საინტერესოა ასევე საქართველოში 500-ზე მეტი ადგილობრივი ვაზის ჯიშის ისტორიის შესახებ მომზადებული მასალა, რომელიც ქართული მევენახეობის მრავალფეროვნებასა და მის ისტორიულ ფესვებს ეხება.
რამდენი ადგილწარმოშობის ღვინო აქვს საქართველოს?
თავდაპირველ მასალაში ჩამოთვლილია 27 ადგილწარმოშობის ღვინო. ეს მონაცემი შესაბამისი იყო 2022 წლის მდგომარეობით, როდესაც „ზეგაანისა“ და „ოყურეშის უსახელოურის“ რეგისტრაციის შემდეგ დაცული ადგილწარმოშობის ღვინოების რაოდენობა 27-მდე გაიზარდა. [4]
თუმცა, ეს სია დღეს უკვე განახლებულია. 2025 წელს ღვინის ეროვნულმა სააგენტომ მიუთითა, რომ საქართველოში დაცული ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინოების რაოდენობა 32-მდე გაიზარდა, ხოლო 2025 წლის ბოლოს რეგისტრირებული იყო კიდევ ერთი ახალი დასახელება — „საზანოს ოცხანური“. შესაბამისად, უახლესი ოფიციალური მონაცემებით, რაოდენობა 33-ს შეადგენს. [5]
დღეს ოფიციალურ ჩამონათვალში შედის:
ატენი, ახაშენი, გურჯაანი, ვაზისუბანი, თელიანი, კარდენახი, კახეთი, მანავი, მუკუზანი, ნაფარეული, სვირი, ტვიში, ტიბაანი, ქინძმარაული, ყვარელი, წინანდალი, ხვანჭკარა, კოტეხი, ხაშმის საფერავი, ბოლნისი, სალხინოს ოჯალეში, ახმეტა, წარაფი, ახოები, მაღრაანის ქისი, ოყურეშის უსახელოური, ზეგაანი, ასურეთული შალა, ოკამი, ობჩა, ლეჩხუმი, რაჭა და საზანოს ოცხანური. [5]
ქართული ღვინის ადგილწარმოშობის დასახელებების სრული და განახლებული ჩამონათვალი შეგიძლიათ იხილოთ ღვინის ეროვნული სააგენტოს ოფიციალურ ჩამონათვალში.
რატომ არის ადგილწარმოშობის დასახელება მნიშვნელოვანი?
ადგილწარმოშობის დასახელება მხოლოდ ღვინის სახელწოდება არ არის. იგი კონკრეტულ გეოგრაფიულ ადგილთან, მიკროზონასთან, ყურძნის ჯიშთან და წარმოების განსაზღვრულ წესებთან არის დაკავშირებული.
ეს ნიშნავს, რომ კონკრეტული დასახელების ღვინის წარმოება შესაბამისი სპეციფიკაციის მიხედვით უნდა განხორციელდეს. სწორედ ამიტომ სხვადასხვა კუთხის ღვინო ერთმანეთისგან შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს — განსხვავებულია ნიადაგი, კლიმატი, რელიეფი, ვაზის ჯიში და მეღვინეობის ტრადიცია.
მაგალითად, კახეთი ქართული მეღვინეობის უმნიშვნელოვანესი რეგიონია და ადგილწარმოშობის დასახელებების დიდი ნაწილი სწორედ ამ მხარეს უკავშირდება. კახეთის ღვინოებზე უფრო ვრცლად შეგიძლიათ წაიკითხოთ მასალაში ქართული სუფრისა და ღვინის მრავალფეროვანი ტრადიციების შესახებ.
ერთი ქვეყანა — მრავალი ღვინის კულტურა
ქართული ღვინის მრავალფეროვნება მხოლოდ ოფიციალურად დაცული დასახელებებით არ შემოიფარგლება. საქართველოში დიდი და მცირე მარნების პარალელურად ღვინოს საოჯახო მეურნეობებშიც ამზადებენ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სოფლის ოჯახური მარნების როლი, რადგან ღვინის დაყენების ცოდნა ხშირად ოჯახურ გამოცდილებას ეფუძნება. რთველი, ყურძნის დაწურვა, ქვევრის მომზადება, ღვინის დაყენება და შემდგომ მისი შენახვა ერთიან კულტურულ პროცესს ქმნის.
ამიტომ ერთი და იმავე ვაზის ჯიშისგან მიღებულ ღვინოსაც კი შეიძლება განსხვავებული ხასიათი ჰქონდეს იმის მიხედვით, სად არის გაშენებული ვაზი, როგორია მიკროზონის ბუნებრივი პირობები და რა მეთოდს იყენებს მეღვინე.
ქართული ღვინის ეს მრავალფეროვნება განსაკუთრებით კარგად ჩანს როგორც ადგილწარმოშობის დასახელებებში, ისე საოჯახო მარნების პრაქტიკაში. მაგალითად, ხვანჭკარის ისტორიისა და მისი დამზადების ტრადიციის შესახებ მასალა კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად მჭიდროდ არის კონკრეტული ღვინო დაკავშირებული საკუთარ ადგილთან, ისტორიასა და მეღვინეობის კულტურასთან.
ქვევრი და ქართული სუფრა
ღვინო საქართველოში მხოლოდ სასმელი არასოდეს ყოფილა. იგი ქართული სუფრის, სტუმარმასპინძლობის, სადღესასწაულო რიტუალებისა და ოჯახური ტრადიციების ნაწილია.
ქვევრის კულტურა სწორედ ამ ფართო ტრადიციის ნაწილია. იუნესკოს მიხედვით, ქვევრის ღვინის დაყენებასთან დაკავშირებული ცოდნა ოჯახებში, მეზობლებსა და თემებში თაობიდან თაობას გადაეცემა. ღვინო მნიშვნელოვანი ნაწილია როგორც ყოველდღიური ყოფის, ისე საერო და რელიგიური დღესასწაულებისა და რიტუალების. [2]
ამიტომ, როდესაც ქართული ღვინის შესახებ ვსაუბრობთ, მხოლოდ ბოთლში მოთავსებულ სასმელს არ ვგულისხმობთ. საუბარია კულტურულ მემკვიდრეობაზე, რომელიც აერთიანებს ვაზს, მიწას, ქვევრს, მეღვინის ცოდნას, ოჯახურ ტრადიციას და ქართულ სუფრას.
შეჯამება
ქართული ღვინის ისტორია დაახლოებით 8 000 წელს ითვლის და მისი უძველესი ტრადიციები თანამედროვე მეღვინეობაშიც გრძელდება. ქვევრი ამ ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სიმბოლოა — თიხის ჭურჭელი, რომელმაც ღვინის დაყენების უნიკალური ქართული მეთოდი საუკუნეების განმავლობაში შეინარჩუნა.
თავდაპირველ მასალაში ჩამოთვლილი 27 ადგილწარმოშობის ღვინო მნიშვნელოვანი ეტაპის ამსახველია, თუმცა ეს რაოდენობა უკვე გაიზარდა. 2025 წლის ბოლოს ოფიციალური მონაცემებით, საქართველოში დაცული ადგილწარმოშობის დასახელების 33 ღვინოა რეგისტრირებული. [5]
ამ მრავალფეროვნებას ემატება საქართველოში არსებული საოჯახო და მცირე მარნების დიდი რაოდენობა, რის გამოც ქართული ღვინის სამყარო მხოლოდ ოფიციალური ჩამონათვლით არ შემოიფარგლება. თითოეულ რეგიონს, მიკროზონასა და მეღვინეობის ტრადიციას საკუთარი ისტორია, გემო და ხასიათი აქვს.
წყაროები
ღვინის ეროვნული სააგენტო. ქვევრის ღვინო. თბილისი: საქართველოს ღვინის ეროვნული სააგენტო; 2026.
UNESCO. Ancient Georgian traditional Qvevri wine-making method. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Paris: UNESCO; 2013.
McGovern PE, Jalabadze M, Batiuk S, Callahan MP, Smith KE, Hall GR, et al. Early Neolithic wine of Georgia in the South Caucasus. Proc Natl Acad Sci U S A. 2017;114(48):E10309-E10318.
ღვინის ეროვნული სააგენტო. „ზეგაანისა“ და „ოყურეშის უსახელოურის“ დამატება დაცული ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინოების სიაში. თბილისი: საქართველოს ღვინის ეროვნული სააგენტო; 2022.
ღვინის ეროვნული სააგენტო. საქართველოში რეგისტრირებული დაცული ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინოები. თბილისი: საქართველოს ღვინის ეროვნული სააგენტო; 2025.
